Kültürel Melezlik Peter Burke Kitapları | Bidolukitap.com

Kültürel melezlik üzerine bu küçük kitabımın Türkçeye çevrilmesi gerçekten çok yerinde bir iş oldu; çünkü en uzun imparatorluklardan birisi olan Osmanlı İmparatorluğu birçok kültürel melezlik örneği sunuyor. Bu örnekler arasında nesneler, uygulamalar, insanlar, kültürel dışalımlar ve kültürel dışsatımlar var.
 Bazı sultanlar Batı kültürüne aktif bir ilgi gösterdiler. Örneğin Fatih Sultan Mehmet, kendisinin yağlı boya portresini yapan Gentile Bellini ve yine madalyon biçiminde portresini yapan Costanzo da Ferrara gibi İtalyan sanatçıların hamisi idi. Bir keresinde Leonardo da Vinci'nin kendisine bir proje sunduğu II. Bayezid, Michelangelo'yu İstanbul'a davet etmişti. Veziriazamı İbrahim Paşa tarafından teşvik edilen Kanuni Sultan Süleyman, saltanatının ilk döneminde aralarında Venedik'teki bir atölyede yaptırılan taçlı miğfer ve dokumacılık yapma amacıyla İstanbul'a gelmiş Flaman dokumacılar tarafından üretilmiş duvar halılarının da bulunduğu Rönesans sanatının hamisi idi.
 Ne var ki, kültürel melezlik daha çok bireysel kararların sonucu değil, uzun vadede melezleşmeyi teşvik eden yapısal faktörler diyebileceğimiz gelişmelerin sonucuydu.
 Halkı ilgilendirdiği kadarıyla devşirme  kurumu melezleşmeyi teşvik ediyordu, çünkü bu kuruma alınan çocuklar Osmanlı görenekleriyle eğitilmeden önceki  yıllarını bir hıristiyan alt kültürün içinde geçiriyorlardı. Diğer melezler, örneğin  18. yüzyılın başlarında İstanbul'da ilk matbaayı kuran İbrahim Müteferrika (1674-1745) gibi hıristiyan dünyasından gelen 'dönmeler' denilen, bir başka deyişle müslüman olmuş tutsak  kişilerdi. İbrahim Müteferrika Transilvanya'da doğmuş ve bir hıristiyan olarak yetişmişti, müslüman olduktan sonra önemli baskı altında olmasına rağmen inancını sürdürmüştü.
 Osmanlı İmparatorluğu'nda melez uygulamalar da önemliydi. Seçkinler arasında, özellikle edebi dilde, Türkçenin yanı sıra Farsça ve Arapça yaygın bir biçimde kullanılıyordu. Bu durum sonradan Türkçenin bu dillerin istilasına uğramasına yol açtı. Halk düzeyinse ise müslümanlar ile hıristiyanlar arasında birlikte paylaşılan türbelerle ilgili kanıtlar var. Hıristiyanlar tarafından St. George olarak bilinen aziz, müslüman komşuları için Hızır idi. Ortaçağ şövalye hikâyelerinin kahramanı Roland, bazen tıpkı hıristiyanlar gibi Osmanlı müslümanları tarafından da bir aziz olarak ululanıyordu.
 Birçok maddi nesne bize melezleşmenin varlığını hatırlatıyor. Örneğin, Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katıldığında Macaristan'daki kiliseler camiye dönüştürüldü ve onlara minareler eklendi. Bölge 17. yüzyılın sonunda Habsburg İmparatorluğu'nun bir parçası olunca bu minarelerin bazıları varlığını sürdürdü. Bugün Transilvanya'ya giden ziyaretçiler Türk halılarıyla döşenmiş kiliselerle karşılaşabilirler.
 İstanbul'dan daha doğuya baktığımızda Çin Türkistanı'ndaki camilerin islamın gereklerine uygun biçimde Çin mimarisini benimsediklerini görüyoruz. İznik çinilerinin bazı motifleri Çin porseleninden, özellikle lotus (nilüfer) çiçeği ve yeni dünya (malta eriği) yaprağından esinlenmişti. Tersine olarak, bazı 17. yüzyıl Çin porselenleri, lale türü bitkisel süsleme örneğinde olduğu gibi İznik'ten esinlenmişti.
 Akdeniz ticareti de melezleşmeyi teşvik etmişti. Osmanlı dokumacılar bazı nedenlerle İtalyan ürünlerini kopya ederken, İtalyan zanaatçılar da İstanbul'a ihraç etmek için ürünlerini Osmanlı tarzında dokuyorlardı. Sahiplerinin Osmanlı İmparatorluğu ile ticaret yaptıklarına işaret eden doğu yayları hâlâ bazı Venedik saraylarının duvarlarında görülebilir. Buna karşılık batıda 'arabesk' olarak bilinen süsleme motifleriyle ilgili moda, Osmanlılar yoluyla 16. yüzyılda İtalya'ya ulaşmıştı. 
 Melezleşme, modern Polonya'nın başlangıcındaki örneğin gösterdiği gibi  ticaretin yanı sıra savaş tarafından da teşvik edildi. Osmanlılarla yapılan birçok savaşın sonunda Polonyalı askerler, düz batı tarzı kılıç yerine eğik palaları ve batı tarzı yelek ve pantolon yerine kaftanı benimsediler. Polonya soyluluğu, kendilerini Türklere karşı hıristiyanlığın savunucusu olarak nitelendiriyordu ancak onlar Britanya ya da Fransa'dan gelen ziyaretçilere Türk gibi görünüyorlardı.
 Umarım Türk okurlar bu kitabı ilginç bulacaklar ve kitap Britanyalılar ya da Brezilyalılardan daha az karışık olmayan kendi kültürel kimliklerini yansıtmalarına yardımcı olacaktır.
    Peter Burke